Nowy przepis daje samorządom narzędzie do szybszego włączania do budżetu darowizn przekazanych na konkretny cel. Ale dla budżetu na 2026 r. to narzędzie jest jeszcze zablokowane przepisem przejściowym.
To właśnie na tej pułapce „wywróciły się” uchwały oceniane przez RIO.
W art. 258 ustawy o finansach publicznych dodano możliwość, aby rada upoważniła organ wykonawczy do dokonywania zmian w planie dochodów i wydatków związanych z otrzymaniem środków pochodzących z darowizn z poleceniem. Taki zakres mieści się w art. 258 ust. 1 pkt 4 lit. d ustawy o finansach publicznych.
To nie jest automatyczna kompetencja wójta, burmistrza, prezydenta, zarządu powiatu albo zarządu województwa. Rada musi udzielić upoważnienia w uchwale budżetowej, ponieważ art. 212 ust. 2 ustawy o finansach publicznych pozwala organowi stanowiącemu upoważnić zarząd do zmian w budżecie tylko w zakresie określonym w art. 258.
To nie jest zwykła darowizna „na gminę”. Kodeks cywilny wskazuje, że darczyńca może włożyć na obdarowanego obowiązek oznaczonego działania albo zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem. To właśnie jest polecenie.
Przykład: przedsiębiorca przekazuje gminie 50 000 zł z poleceniem przeznaczenia środków na doposażenie OSP, zakup sprzętu dla szkoły, pomoc po pożarze albo usuwanie skutków powodzi.
I tu pojawia się sens nowego przepisu. Dotąd taka darowizna wymagała ostrożnego przeprowadzenia przez budżet. Nowa regulacja ma umożliwić sprawniejsze włączenie jej do planu dochodów i wydatków, bez każdorazowego czekania na sesję rady, ale tylko wtedy, gdy rada wcześniej udzieli prawidłowego upoważnienia.
Uzasadnienie projektu wskazywało wprost, że zmiana wynikała z postulatów strony samorządowej i miała umożliwić sprawne włączanie do budżetu darowizn celowych otrzymanych na konkretny cel, przykładowo na walkę ze skutkami powodzi.
Nowelizacja weszła do systemu prawa, a tekst ujednolicony pokazuje już nowe brzmienie art. 258. Ale art. 10 ustawy zmieniającej stanowi, że przy zmianach uchwał budżetowych JST na rok 2026 stosuje się przepisy w brzmieniu dotychczasowym.
Dlatego RIO w Szczecinie stwierdziła nieważność części uchwały Trzcińska-Zdroju, która próbowała wprowadzić do budżetu na 2026 r. upoważnienie dla organu wykonawczego do zmian związanych z darowiznami z poleceniem. Izba uznała, że było to nieuprawnione, właśnie z powodu przepisu przejściowego.
Podobny problem pojawił się także w uchwale dotyczącej Gminy Płoty, gdzie RIO również wskazała na naruszenie art. 258 ust. 1 pkt 4 lit. d w związku z art. 10 ustawy zmieniającej.
Po pierwsze, szybkość reakcji. Jeżeli w 2027 r. rada prawidłowo wpisze upoważnienie do uchwały budżetowej, organ wykonawczy będzie mógł szybciej wprowadzić do budżetu darowiznę celową i odpowiadający jej wydatek.
Po drugie, mniej sesji technicznych. Nie każda darowizna na konkretny cel będzie wymagała odrębnej uchwały rady, o ile mieści się w upoważnieniu i nie wymaga innych zmian wykraczających poza art. 258.
Po trzecie, lepszą obsługę sytuacji nagłych. Najbardziej oczywiste przykłady to powódź, pożar, katastrofa budowlana, pomoc mieszkańcom, doposażenie OSP, zakup sprzętu dla szkoły albo szybkie wsparcie konkretnego zadania publicznego.
Po czwarte, większą odpowiedzialność organizacyjną. Skarbnik i kierownik jednostki muszą wiedzieć, czy dana wpłata jest zwykłą darowizną, darowizną z poleceniem, dotacją, sponsoringiem, pomocą rzeczową, czy świadczeniem z umowy wzajemnej. Błędna kwalifikacja może oznaczać błędny tryb budżetowy.
Przykład 1: OSP po wichurze
Firma przekazuje gminie 30 000 zł z poleceniem zakupu pompy dla konkretnej jednostki OSP. W 2026 r. bezpieczna ścieżka to zmiana budżetu uchwałą rady. W 2027 r., przy prawidłowym upoważnieniu w uchwale budżetowej, organ wykonawczy może mieć podstawę do samodzielnego wprowadzenia dochodu i wydatku.
Przykład 2: szkoła i doposażenie pracowni
Rodzic albo lokalny przedsiębiorca przekazuje środki z poleceniem zakupu wyposażenia do pracowni technicznej. Najpierw trzeba ustalić, kto jest obdarowanym: gmina, szkoła jako jednostka budżetowa czy inny podmiot. Dopiero potem wybiera się prawidłową ścieżkę budżetową.
Przykład 3: darowizna z wkładem własnym
Darczyńca daje 20 000 zł na zadanie, które realnie kosztuje 50 000 zł. Nowe upoważnienie nie powinno być traktowane jako furtka do automatycznego dokładania środków własnych bez kontroli rady. Jeżeli realizacja polecenia wymaga dodatkowych pieniędzy z budżetu, trzeba osobno ocenić kompetencję do zwiększenia wydatku.
Przykład 4: „na cele statutowe gminy”
Wpłata bez konkretnego polecenia może nie być darowizną z poleceniem w rozumieniu art. 893 k.c. Wtedy nie wolno automatycznie stosować art. 258 ust. 1 pkt 4 lit. d. Sam opis przelewu nie zastępuje prawidłowej kwalifikacji prawnej.
1. Nie patrz tylko na aktualne brzmienie art. 258.
Przy 2026 r. najpierw sprawdź przepis przejściowy. To on decyduje, czy nowe upoważnienie można zastosować do bieżącego budżetu.
2. W projekcie budżetu na 2027 r. wpisz upoważnienie precyzyjnie.
Nie wystarczy ogólne zdanie o „dokonywaniu zmian w budżecie”. Warto odwołać się do art. 258 ust. 1 pkt 4 lit. d i jasno wskazać, że chodzi o zmiany planu dochodów i wydatków związane z otrzymaniem środków z darowizn z poleceniem.
3. Przyjmij prostą kartę darowizny.
Powinna zawierać: darczyńcę, kwotę, obdarowanego, treść polecenia, klasyfikację budżetową, jednostkę realizującą, osobę odpowiedzialną za wykonanie polecenia i sposób rozliczenia.
4. Oddziel darowiznę od sponsoringu.
Jeżeli druga strona oczekuje świadczenia wzajemnego, promocji, reklamy albo ekspozycji marki, sprawa może wyjść poza czystą darowiznę. Wtedy potrzebna jest odrębna analiza podatkowa, umowna i budżetowa.
5. Nie pozwól, aby cel darczyńcy zastąpił zadania własne JST.
Samorząd może przyjmować środki na zadania, które mieszczą się w jego kompetencjach. Darczyńca nie może przez polecenie „zamówić” działania sprzecznego z prawem, budżetem albo zadaniami publicznymi.
To nie jest mała techniczna zmiana w budżecie. To początek szybszej współpracy samorządu z mieszkańcami, firmami i lokalnymi darczyńcami.
Ale ta szybkość musi być audytowalna.
Darowizna z poleceniem nie może stać się finansowym skrótem omijającym radę. Powinna stać się szybkim, przejrzystym i dobrze opisanym mechanizmem reagowania na konkretne potrzeby lokalnej wspólnoty.
